هوش هیجانی یا «EQ» و به زبان عربی «الذکاء العاطفی» مبحثی روان شناختی است که به شناخت و کنترل عواطف و هیجان های انسان می پردازد. این اصطلاح برای اولین بار در دهه 1990 از سوی روان شناسی به نام «سالووی» برای بیان کیفیت و درک احساسات افراد، هم دردی با احساسات دیگران و توانایی کنترل صحیح خلق و خو به کار رفت. عاطفه، به منزله پل ارتباطی میان روان شناسی و ادبیات، از مهم ترین عناصر چهارگانه ادبی به شمار می رود که در آثار ادبی نقشی حیاتی دارد. نهج البلاغه نیز یادگار امام علی (ع)، سرچشمه و آبشخور فصاحت و بلاغت است که به عنوان اثر علمی و ادبی بسیار مهم شناخته شده است. بررسی خطبه های نهج البلاغه نشان می دهد که علی (ع) از هر دو شایستگی فردی و اجتماعی هوش عاطفی برخوردار بوده است، زیرا شناخت و کنترل هیجانات و مدیریت آن برای پیش برد امور در تدابیر، اندرزها و شکوه های ایشان کاملا مشهود است. بررسی هوش عاطفی و مدیریت هیجانات امام علی (ع) در دو خطبه «شقشقیه» و «جهاد»، به عنوان مشتی نمونه از خروار، نشان می دهد که ایشان تا چه اندازه در مدیریت هیجانات خویش و کنترل صحیح آن ها موفق بوده است.

امام علی7 در نهج البلاغه با به کار گیری بهترین شیوه های بلاغت، مانند آرایه های بیانی (تشبیه، استعاره و کنایه) و بخش نخست موسیقی درونی کلام؛ یعنی صنایع لفظی و معنوی بدیعی، زیبایی خاصی را در بیان مقاصد خود پدید آورده است. این جستار مرتبط با بخش دوم موسیقی درونی کلام است و به بحث معنا شناسی آوا در گستره ی شناسایی و بررسی انواع مصوت و حروف و واژه در این خطبه می پردازد. تصویرپردازی شیوه ای است که نویسنده یا گوینده با استفاده از آن، مفاهیم ذهنی مورد نظر را به مخاطب منتقل می سازد و مانند تابلویی آن ها را دربرابر ذهن او مجسم می کند. این روش بیانی به فراوانی در نهج البلاغه کاربرد دارد. دقت و ظرافت در گزینش حروف و واژگان، اصوات و ریتم آن ها معنایی زیبا در کلام پدید می آورد. با توجه به آن چه گذشت، پژوهش حاضر بخش اول از موسیقی درونی (معنا شناسی آوا) و روش های به کارگیری حروف و واژگان در خطبه ی شقشقیه را که از خطبه های مشهور نهج البلاغه به شمار می رود و دربر دارنده ی مضامین سیاسی، اخلاقی، تاریخی و اعتقادی برجسته است، بررسی و واکاوی می نماید تا با روشن ساختن ذهن مخاطب خود گوشه ا ی از زیبایی های نهج البلاغه را از این منظر به تصویر بکشد. برآیند مقاله حکایت از آن دارد که در نهج البلاغه ارتباط و انسجام آوا ها با معانی به طور دقیق و به صورت منسجم قابل مشاهده می باشد و مجموعه ی اصوات و حروف و واژگان با معانی خود از تناسب و هماهنگی کامل برخوردار هستند.

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید و ابن میثم بحرانی از جمله شروح برجسته نهج البلاغه هستند. مولفان این شروح در یک نگاه کلی با صبغه ی مشترک کلامی و ادبی به شرح سخنان امام علی7 پرداخته اند. از جمله خطب بی نظیر نهج البلاغه در بازشناسی وقایع تاریخی گذشته بر امام، خطبه شقشقیه است که البته ابن ابی الحدید و ابن میثم مفصل به شرح آن همت گماشته اند. ابن میثم خطبه شقشقیه را متواتر معنوی می داند و نه متواتر لفظی؛ گرچه ابن ابی الحدید در اینکه عبارات امام به تواتر رسیده سخنی صریح ندارد، اما در فرازهایی دیگر، تواتر صدور سخنان امام علی7 مبنی بر شکایت از تظلم به حق خویش بر او ثابت شده است. ابن میثم با دید تشیع گونه و واقع بینانه ی خود و ابن ابی الحدید با نگاه کلامی اعتزالی خود و البته متعصبانه به شرح محتوایی و تاریخی عبارات امام پرداخته و در فقره های مختلف شرح عبارات دست به توجی هات و مغالطات ناصواب زده که بررسی آن ضروری می نماید. این مقاله با بررسی توصیفی تحلیلی به بررسی تطبیقی رویکرد ابن ابی الحدید و ابن میثم از خطبه شقشقیه می پردازد.

ویژگی های برجسته زبانی و ادبی نهج البلاغه همواره مایه پژوهش های زبانی و ادبی بوده است. در این میان شقشقیه خطبه ای مهم است که افزون بر آموزه های اخلاقی، از بعد زبانی نیرومندی برخوردار است. از این رو این مقاله می کوشد تا از طریق ایجاد یک سه ضلعی هرمنوتیک متشکل از بافت شناسی سیاسی-اجتماعی، نظریه فراگفتمان و مبانی بلاغت، به درک و شناخت بهتری از لایه های پنهان خطبه شقشقیه دست یابد. در این راستا، از شیوه اسنادی و کتابخانه ای برای جمع آوری داده ها و تحلیل آنها، استفاده شده است. چارچوب نظری این پژوهش مبتنی بر حوزه بافت اجتماعی-سیاسی که خطبه در آن ایراد شده، شناسایی نشانگرهای فراگفتمان شامل نشانگرهای محاوره ای و تعاملی (مطابق با مدل هایلند، 2005) و فنون اقناع مخاطب از حیث روش های بنیادین بلاغت (اتوس، لوگوس، پاتوس) است. نتایج بررسی متن خطبه شقشقیه، نشان داد که گذرها با بسامد 20 پرتکرارترین و چارچوب سازها و استنادها با بسامد 1، کم تکرارترین نشانگرهای محاوره ای هستند. همین طور، نگرش ها و خوداظهارها با بسامد 7 پرتکرارترین، و درگیرسازها با بسامد 2 کم تکرارترین نشانگرهای تعاملی هستند و هیچ نوع ارجاع درون متنی و عبارت احتیاطی در متن خطبه مشاهده نمی شود. همچنین، نشانگرهای محاوره ای پرتکرارتر از نشانگرهای تعاملی بودند. همچنین، تحلیل خطبه نشان داد که گفتمان امام علی(ع) در خطبه شقشقیه که متنی نه کنایه وار بلکه پراستعاره است جلوه ای معرفتی دارد، چه گویی گوینده با مخاطبی غافل روبه رو است و لاجرم مسیر سخن می بایست به سوی هشدار به پیش رود. وجه غالب کلام امام علی(ع) در این خطبه عمدتا متمرکز بر روش های بنیادین لوگوس و پاتوس است، زیرا بافت اجتماعی-سیاسی، وجود جنبه های عقلانی و البته احساسی در کنار هم را ایجاب می کرده است.

ابن ابی الحدید و ابن هیثم، دو شرح از معروف ترین شروح نهج البلاغه را در قرن هفتم هجری نوشته اند؛ دو نویسنده ای که فارغ از گرایش مذهبی متفاوت، اهل تسامح و بردباری بوده اند. در این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی، آرا، نظریات و دیدگاه های این دو شارح را درباره یکی از مهم ترین و حساس ترین خطبه های نهج البلاغه بررسی و تجزیه و تحلیل می کنیم. بر اساس یافته های این پژوهش، هر دو نویسنده به فکر ایجاد انس و الفت در بین مذاهب مختلف اسلامی بوده و از امور تفرقه انگیز احتراز داشته اند. نمود عملی این اندیشه و حس پاک در دو شرح، متفاوت جلوه گر شده است؛ بدین معنا که ابن میثم بحرانی برای رسیدن به این هدف، از ذکر بسیاری از اخبار و گزارش های تاریخی که آن ها را باعث درگیری و تفرقه بین مسلمانان می داند، صرف نظر می کند و مطالبش با لحنی مسالمت آمیز است؛ ولی ابن ابی الحدید به نسبت اخبار تاریخی بیش تری را در شرحش آورده و البته در بررسی و تحلیل گزارش های تاریخی، احساسات مذهبی هم شیعیان و هم اهل سنت را رعایت کرده است. وی آن چه را که باعث مذمت خلفا در کلام امام شده، بیش تر ذکر کرده، ولی درصدد توجیه و تاویل اقدامات خلفا برآمده است.

واژه شناسان و شارحان نهج البلاغه «حسنان»، «عطفای/ عطافی» و عبارت کنایی «ربیضه الغنم» را دارای معانی مختلفی دانسته اند، ازجمله: حسنان را امام حسن و امام حسین (ع)، انگشت شست پا، شانه، بازو و ساعد معنا کرده اند و «عطفای / عطافی» را دو طرف پیراهن یا رداء، دو پهلو و شانه دانسته اند. همچنین «مجتمعین حولی کربیضه الغنم» را کنایه از کم هوشی و کودنی، شدت شادی و کم مراعاتی ادب، شدت ازدحام و پناه آوردن به امام (ع) به دلیل به ستوه آمدن از ستمگری های حاکمان و والیان معنا کرده اند. در این مقاله اقوال واژه شناسان و شارحان در این باره مورد بررسی قرار گرفته و ایراداتی را که برخی از شارحان بر معانی مختلف گرفته اند، ارزیابی گردیده است. تفسیر برگزیده نگارندگان بدین شرح است که «حسنان» به معنای شانه، بازو یا ساعد است. «عطفای» به معنای دو پهلو مناسب تر است و عبارت کنایی «مجتمعین حولی کربیضه الغنم» ناظر به تجمع و ازدحام مردم شائق به امارت امام علی (ع) به دلیل به ستوه آمدن از ستمگری حاکمان به ویژه خلیفه سوم است.

خطبه شقشقیه از جمله خطب مشهور نهج البلاغه است. در طول تاریخ گفتگوها و مطالعات زیادی در خصوص این خطبه چه از حیث متن و چه از حیث سند انجام شده است. متن خطبه و نیز کثرت این مطالعات همگی حکایت از آن دارد که از همان لحظات اولیه صدور، این سخنان حضرت، از سوی مردم مورد توجه قرار گرفته و تاثیر فراوانی بر شنوندگان حاضر و غایب داشته است. از سوی دیگر «رتوریک» به عنوان سخنوری و سخن رانی از زمان افلاطون رواج داشته و چگونگی نفوذ کلام و اقناع مخاطب را بررسی می کند. در علم رتوریک بررسی می شود که یک «رِتور» یا همان«سخنران» چگونه مخاطب را با خود همراه کرده و او را نسبت به نظر خود متقاعد می سازد. این پژوهش سعی بر آن دارد تا با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به این سوال پاسخ دهد که از منظر علم رتوریک چه شیوه های اقناعی در خطبه شقشقیه به کار رفته است؟ بررسی خطبه شقشقیه از منظر علم رتوریک حکایت از آن دارد که تمامی کانون های اصلی شامل «اتوس»؛ «پاتوس» و «لوگوس» در سخنان حضرت به دقت رعایت شده است. این مهم نشانگر این مسئله است که صدور این سخنان در این درجه از علم رتوریک و بلاغت جز از معصوم امکان پذیر نیست.

در حوزه ی ترجمه، نایدا نظریه ی تعادل را ارایه نموده و آن را فرآیندی می داند که به دنبال یافتن نزدیک ترین معادل طبیعی در زبان مقصد است. البته نظریه ی نایدا طی چند مرحله به این بلوغ رسیده است. حضرت علی7 در خطبه ی شقشقیه، با استدلال هایی، به بیان حق خلافت خود اشاره می نماید که با توجه به سبک ادبی خطبه، بررسی ترجمه ی آن می تواند مترجمان را در فعالیت های آتی یاری نماید. در خطبه، 70 فعل وجود دارد که نویسندگان با روش توصیفی-تحلیلی و کمک از معاجم و فضای حاکم بر خطبه، به دنبال معادل یابی صحیح آن ها هستند. در گام بعد معادل های صحیح با معادل های دو مترجم مقایسه گشت و مشخص شد هر دو مترجم در تعدادی از افعال فرآیند معادل یابی را به درستی انجام داده اند. هم چنین افعالی دیده می شود که هر دو مترجم یا یکی از آن ها در معادل یابی دچار خطا شده اند. در روند پژوهش آشکار شد که هر دو مترجم بیش از نصف افعال را صحیح معادل یابی نموده اند. تعداد معادل های طبیعی تر افعال در ترجمه ی شیروانی 45 و در ترجمه ی دشتی 37 فعل است که این نزدیکی (یعنی تفاوت 11. 42 درصدی) با توجه به همعصر بودن دو مترجم، قابل توجیه است.

خطبة شقشقیه از مشهورترین و پرمحتواترین خطابه های حضرت علی(ع) است که شامل شکوه ها، دادخواهی ها و انتقادات از خلفای پیش از خود است، که با فصاحت بیانی واقعیت تلخ جامعه اسلامی و زمامداری خلفای پیشین را با قلم اندیشه به رشته تحریر درمی آورد. امام علی(ع) در این خطبه با ساختار خطابی و سیاسی به واکنش در برابر غصب خلافت و بیان بدعت ها، انحرافات خلفا و آسیب های وارد گشته بر جامعه اسلامی می پردازد و برای القای مفاهیم در وجود مخاطب از شیوه های ادبی و بلاغی همچون تشبیه، استعاره و مجاز بهره می گیرد؛ با بینش نقدی در پدیده های اجتماعی و سیاسی عصر خویش برای درونی سازی ارزش های معنوی در بافت جامعه اسلامی گام برمی دارد و با رویکرد نقادانه شیوه های حکمرانی و سیاست مداری را مورد تحلیل قرار می دهد. مقاله حاضر در پی واکاوی اسالیب بلاغی با تکیه بر بسامدهای عاطفی و روحی در خطبة شقشقیه و بار معنایی آن ها و با توجه به بافت متن است. در این خطبه مفاهیم ذهنی، ساختار زبانی، اسالیب بیانی در انسجام منحصربه فرد به هم پیوند خورده اند و با بافت کلامی تأثیرگذار در مخاطب برای آگاهی از شرایط سیاسی و اجتماعی و شیوه های حکمرانی در تصویرپردازی بی همتا ارائه گشته اند، آرایه های بلاغی در آن با هنرمندی تمام گزینش یافته، که علاوه بر خلق فضای ادبی، با ساختار کلی سخن امام(ع) در تبیین شرایط ناگوار سیاسی و از هم گسیختگی های اجتماعی در نتیجه عملکرد ناصحیح خلفای پیشین مناسبتی تام می یابد. این پژوهش به ساختار زبانی امام علی(ع) در القای مفاهیم پرمحتوا و تحلیل درون مایه های این خطبة ارزشمند از جنبه های بلاغی می پردازد.